<\/p>\n
\n\tBu hafta ger\u00e7ekle\u015ftirilecek kritik test, SpaceX’i uzay<\/a> u\u00e7u\u015flar\u0131nda devrim yaratmaya bir ad\u0131m daha yakla\u015ft\u0131rabilir ya da \u015firketin en cesur hedefleri \u00fczerinde yeni bir belirsizlik olu\u015fturabilir.<\/p>\n
\n\tSpaceX, bug\u00fcne kadar in\u015fa edilmi\u015f en g\u00fc\u00e7l\u00fc roket olan devasa Starship’in her bir par\u00e7as\u0131n\u0131, cuma g\u00fcn\u00fc ABD<\/a> Do\u011fu Saati ile 17.45 ile 19.00 aras\u0131nda f\u0131rlat\u0131lmas\u0131 planlanan g\u00f6rev s\u0131ras\u0131nda ilk kez tek par\u00e7a halinde karaya geri indirmeyi deneyecek.<\/p>\n
\n\tAma\u00e7, \u015firketin roket\u00e7ili\u011fin “kutsal kasesi” olarak nitelendirdi\u011fi tamamen yeniden kullan\u0131labilir bir f\u0131rlatma sistemi geli\u015ftirmek.<\/p>\n
\n\tBu sistem, tek bir g\u00f6revin ard\u0131ndan milyonlarca dolarl\u0131k roket par\u00e7alar\u0131n\u0131n at\u0131lmas\u0131 zorunlulu\u011funu ortadan kald\u0131racak. SpaceX<\/a> \u00dcst Y\u00f6neticisi (CEO) Elon Musk’\u0131n umdu\u011fu gibi bu geli\u015fme, tek bir f\u0131rlatman\u0131n maliyetini katbekat d\u00fc\u015f\u00fcrebilir ve uzay ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 i\u00e7in yeni imkanlar\u0131n kap\u0131s\u0131n\u0131 aralayabilir.<\/p>\n
\n\tAncak SpaceX’in bu vizyonunu hayata ge\u00e7irebilmesi i\u00e7in Starship’in \u00fcst yar\u0131s\u0131n\u0131 olu\u015fturan yakla\u015f\u0131k 52 metre (171 fit) y\u00fcksekli\u011findeki uzay arac\u0131n\u0131 y\u00f6r\u00fcngeden geri getirip \u015firketin G\u00fcney Teksas’taki f\u0131rlatma kulesinin kollar\u0131 aras\u0131na g\u00fcvenli ve dikey bir \u015fekilde nas\u0131l indirece\u011fini \u00e7\u00f6zmesi gerekiyor. B\u00f6yle bir manevra daha \u00f6nce hi\u00e7 denenmedi.<\/p>\n
\n\tBuna kar\u015f\u0131n SpaceX, \u015firketin en iddial\u0131 hedeflerinden baz\u0131lar\u0131na ula\u015fmak ve yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamada belirtti\u011fi \u00fczere “Starship’in ger\u00e7ek kapasitesini ortaya \u00e7\u0131karmak” i\u00e7in t\u00fcm Starship arac\u0131n\u0131n geri kazan\u0131lmas\u0131n\u0131n ve yeniden u\u00e7urulmas\u0131n\u0131n zorunlu oldu\u011funu uzun s\u00fcredir vurguluyor.<\/p>\n
\n\t\u015eirket bu devasa roketin; NASA’n\u0131n Ay’da kal\u0131c\u0131 insan varl\u0131\u011f\u0131 olu\u015fturmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olmak, uzay tabanl\u0131 Starlink internet a\u011f\u0131n\u0131 geni\u015fletmek ve y\u00f6r\u00fcngeye bir veri merkezi<\/a> f\u0131rlatmak gibi pek \u00e7ok iddial\u0131 d\u00fcnya d\u0131\u015f\u0131 projeyi \u00fcstlenmesini hedefliyor. SpaceX ayr\u0131ca yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamada, Musk’\u0131n Starship’i Mars’ta koloni kurmak i\u00e7in kullanma y\u00f6n\u00fcndeki uzun s\u00fcredir devam eden hedefine at\u0131fta bulunarak roketin “bilincin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n\u0131 y\u0131ld\u0131zlara ula\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131 ve ya\u015fam\u0131 \u00e7ok gezegenli hale getirmesini” ama\u00e7lad\u0131klar\u0131n\u0131 ifade etti.<\/p>\n
\n\tCuma g\u00fcnk\u00fc test s\u0131ras\u0131nda her \u015fey planland\u0131\u011f\u0131 gibi giderse SpaceX, kalk\u0131\u015ftan yaln\u0131zca birka\u00e7 dakika sonra ba\u015flayacak ola\u011fan\u00fcst\u00fc bir g\u00f6steriye imza atacak. Bu a\u015famada Starship’in alt yar\u0131s\u0131n\u0131 olu\u015fturan Super Heavy adl\u0131 roket iticisinin, \u00fcst k\u0131s\u0131mdaki uzay arac\u0131ndan yani “gemi” b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden ayr\u0131lmas\u0131 bekleniyor. \u0130tici roket daha sonra f\u0131rlatma kulesine nokta at\u0131\u015f\u0131 bir ini\u015f yapmay\u0131 hedefleyecek. SpaceX bu manevray\u0131 daha \u00f6nceki birka\u00e7 Starship test u\u00e7u\u015funda ba\u015far\u0131yla ger\u00e7ekle\u015ftirmi\u015fti ancak may\u0131s ay\u0131nda ilk kez kullan\u0131lan ve V3 ad\u0131 verilen mevcut versiyonla bu ini\u015f hi\u00e7 denenmedi.<\/p>\n
\n\t\u015eirket, Falcon roketleriyle birinci a\u015fama roket iticilerini yeniden kullanma teknolojisine \u00f6nc\u00fcl\u00fck ederek milyonlarca dolar<\/a> tasarruf sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131. Ancak SpaceX’in \u00fcst kademedeki Starship uzay arac\u0131yla bu testte deneyece\u011fi gibi bir roketin \u00fcst a\u015famas\u0131n\u0131 geri kazanmaya ve yeniden u\u00e7urmaya \u00e7al\u0131\u015fmak, potansiyel kazan\u0131mlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra pek \u00e7ok yeni risk ve zorlu\u011fu da beraberinde getiriyor.<\/p>\n
\n\tNefes kesen test u\u00e7u\u015fu<\/h2>\n
\n\tSuper Heavy iticisinden ayr\u0131ld\u0131ktan sonra uzay arac\u0131 kendi motorlar\u0131n\u0131 ate\u015fleyecek ve D\u00fcnya y\u00f6r\u00fcngesine ula\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015facak. SpaceX bu ad\u0131m\u0131 ilk kez eyl\u00fcl ay\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi son test u\u00e7u\u015funda ucu ucuna ba\u015farabilmi\u015fti. Bu a\u015fama, uzay arac\u0131n\u0131n motorlar\u0131n\u0131 yeniden \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131 ve saatte 27 bin kilometreyi, yani ses h\u0131z\u0131n\u0131n 20 kat\u0131n\u0131 a\u015fan h\u0131zlara ula\u015fmas\u0131n\u0131 gerektiriyor.<\/p>\n
\n\tTek ba\u015f\u0131na bu ad\u0131m bile \u00e7ok say\u0131da risk bar\u0131nd\u0131r\u0131yor. SpaceX y\u00f6r\u00fcngeye her Starship uzay arac\u0131 g\u00f6nderdi\u011finde, g\u00f6rev ekiplerinin arac\u0131n D\u00fcnya’ya kontroll\u00fc bir d\u00f6n\u00fc\u015f yapabilmesini sa\u011flamak i\u00e7in azami \u00f6zen g\u00f6stermesi gerekiyor. Aksi takdirde uzay arac\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclemeyen bir al\u00e7al\u0131\u015fla D\u00fcnya’ya d\u00f6nerek insanlar\u0131 veya m\u00fclkleri tehdit edebilir.<\/p>\n
\n\tSpaceX’in Starship itki sistemleri direkt\u00f6r\u00fc Jeremy Pedro, \u015firketin yak\u0131n zamanda yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 bir videoda konuya ili\u015fkin de\u011ferlendirmelerde bulundu. Pedro, “Starship a\u00e7\u0131k\u00e7a yeniden kullan\u0131labilir bir f\u0131rlatma arac\u0131 olarak tasarland\u0131 ve atmosfere yeniden giri\u015ften sa\u011f \u00e7\u0131kmas\u0131 gerekiyor. Bu nedenle arac\u0131n rastgele atmosfere girip kara par\u00e7alar\u0131 veya yerle\u015fim yerleri \u00fczerine d\u00fc\u015fmesi ihtimaline kar\u015f\u0131 onu y\u00f6r\u00fcngede b\u0131rakmamam\u0131z b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131yor” ifadelerini kulland\u0131.<\/p>\n
\n\tStarship uzay arac\u0131 y\u00f6r\u00fcngeye ula\u015f\u0131r ve u\u00e7u\u015f planland\u0131\u011f\u0131 gibi devam ederse, 22 saat boyunca gezegenin etraf\u0131nda yakla\u015f\u0131k 14 tur atacak. Bu s\u00fcre zarf\u0131nda ara\u00e7, \u015firketin internet hizmet a\u011f\u0131n\u0131n kapasitesini art\u0131rmak \u00fczere tasarlanan 26 adet Starlink V3 uydusunu y\u00f6r\u00fcngeye yerle\u015ftirecek. Starship y\u00f6r\u00fcngede seyrederken bir aksilik ya\u015fanmas\u0131 durumunda u\u00e7u\u015f kontrol\u00f6rleri, arac\u0131 erken bir a\u015famada D\u00fcnya’ya geri d\u00f6nd\u00fcr\u00fcp okyanusa indirmek i\u00e7in \u00e7e\u015fitli f\u0131rsatlara sahip olacak.<\/p>\n
\n\tHer \u015fey yolunda giderse SpaceX, cumartesi \u00f6\u011fleden sonra uzay arac\u0131n\u0131 D\u00fcnya atmosferinin yo\u011fun i\u00e7 katman\u0131na geri y\u00f6nlendirme, yani “yeniden giri\u015f” ad\u0131 verilen kritik a\u015famayla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kalacak. U\u00e7u\u015fun bu evresi, uzay arac\u0131n\u0131n d\u0131\u015f y\u00fczeyindeki s\u0131cakl\u0131klar\u0131 1.090 santigrat (2 bin fahrenhayt) derecenin \u00fczerine \u00e7\u0131karabilen \u015fiddetli bir s\u0131k\u0131\u015fma dalgas\u0131 ve plazma birikimi olu\u015fturuyor.<\/p>\n
\n\tIllinois \u00dcniversitesinde havac\u0131l\u0131k<\/a> ve uzay m\u00fchendisli\u011fi alan\u0131nda g\u00f6rev yapan Do\u00e7ent Joseph Gonzalez, arac\u0131n ini\u015fe ge\u00e7erken ABD’nin Bat\u0131 K\u0131y\u0131s\u0131 \u00fczerinden ilerlemek zorunda kalaca\u011f\u0131n\u0131 belirterek, “Genellikle bu g\u00f6revlerin \u00e7o\u011funda su<\/a> k\u00fctlelerinin \u00fczerinden ge\u00e7ilirken burada kara \u00fczerinden ge\u00e7iyorsunuz” dedi. Yerle\u015fim yerlerinin \u00fczerinden ge\u00e7ilmesi bu a\u015famay\u0131 son derece riskli bir hale getiriyor.<\/p>\n
\n\tSpaceX internet sitesinden yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamada, bir aksilik ya\u015fanmas\u0131 halinde felaket riskini azaltmak amac\u0131yla Starship’in kuzey Meksika<\/a> ve g\u00fcney Teksas \u00fczerindeki \u00f6ng\u00f6r\u00fclen rotas\u0131nda kas\u0131tl\u0131 olarak “seyrek n\u00fcfuslu” b\u00f6lgelerin \u00fczerinden ge\u00e7mek i\u00e7in d\u00f6rt kanat\u00e7\u0131\u011f\u0131n\u0131 kullanarak “k\u00fc\u00e7\u00fck d\u00f6n\u00fc\u015fler” yapaca\u011f\u0131n\u0131 bildirdi. Atmosfere giri\u015ften sonra bile u\u00e7u\u015f kontrol\u00f6rleri, arac\u0131n SpaceX’in Starbase tesisine ini\u015f denemesinden vazge\u00e7me se\u00e7ene\u011fine sahip olacak. Kontrol\u00f6rler, \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Heykeli b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcndeki arac\u0131n karaya \u00e7ak\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in onu Meksika K\u00f6rfezi’ne y\u00f6nlendirebilecek veya araca kendini imha etme komutu verebilecek.<\/p>\n
\n\tAncak g\u00f6rev sorunsuz ilerlerse Starship, tarihi ini\u015f denemesinden hemen \u00f6nceki son anlarda Teksas’\u0131n g\u00fcney k\u0131y\u0131s\u0131 a\u00e7\u0131klar\u0131nda yer alan South Padre Adas\u0131’n\u0131n kuzey kesimi \u00fczerinden ge\u00e7ecek ve ard\u0131ndan SpaceX’in Mechazilla adl\u0131 f\u0131rlatma kulesine y\u00f6nelerek akrobatik bir yatay s\u00fcz\u00fclme manevras\u0131 tamamlayacak. Para\u015f\u00fcts\u00fcz ger\u00e7ekle\u015fecek son al\u00e7al\u0131\u015f s\u0131ras\u0131nda uzay arac\u0131, motorlar\u0131n\u0131 ve hassas y\u00f6nlendirme sistemlerini kullanarak kendini f\u0131rlatma kulesinin kollar\u0131 aras\u0131na sokmaya \u00e7al\u0131\u015facak.<\/p>\n
\n\tGonzalez konuya ili\u015fkin olarak, “\u0130nsanlar\u0131n bunun arkas\u0131ndaki \u00f6nemi kavrad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sanm\u0131yorum. E\u011fer bu hafta sonu \u00e7ok olumlu sonu\u00e7lar al\u0131n\u0131rsa \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki iki veya \u00fc\u00e7 y\u0131l i\u00e7inde tamamen yeniden kullan\u0131labilir bir rokete ula\u015fabileceklerini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum” de\u011ferlendirmesinde bulundu. Ancak roket\u00e7ilik terminolojisinde “anomali” olarak bilinen hatalar, son derece ger\u00e7ek bir olas\u0131l\u0131k olarak masada duruyor.<\/p>\n
\n\tG\u00fcvenilirlik ve “anomaliler”<\/h2>\n
\n\tSpaceX, son Starship u\u00e7u\u015flar\u0131nda hem Super Heavy iticisine hem de uzay arac\u0131na g\u00fc\u00e7 veren Raptor roket motorlar\u0131n\u0131n g\u00fcvenilirli\u011fiyle ilgili bir dizi sorun ya\u015fad\u0131. Baz\u0131 motorlar kendili\u011finden ate\u015flemeyi durdurdu veya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 gereken anda yeniden ate\u015flenemedi.<\/p>\n
\n\tBu sorunlar \u00f6zellikle eyl\u00fcl ay\u0131nda ger\u00e7ekle\u015ftirilen son testte belirgin bir \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. U\u00e7u\u015f 14 ad\u0131 verilen bu g\u00f6revde SpaceX, arac\u0131n kontrolden \u00e7\u0131kmas\u0131 halinde okyanusa d\u00fc\u015fme ihtimalinin daha y\u00fcksek oldu\u011fu “pasif olarak g\u00fcvenli” y\u00f6r\u00fcnge alt\u0131 rota yerine Starship’i ilk kez y\u00f6r\u00fcngesel bir rotada u\u00e7urmay\u0131 hedeflemi\u015fti. SpaceX, uzay arac\u0131na y\u00f6r\u00fcngeye \u00e7\u0131kmas\u0131 i\u00e7in ye\u015fil \u0131\u015f\u0131k yakmadan \u00f6nce arac\u0131n planland\u0131\u011f\u0131 gibi \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan emin olmas\u0131 gerekti\u011fini a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131. Ancak u\u00e7u\u015ftan dakikalar sonra arac\u0131n motorlar\u0131ndan biri erken kapand\u0131 ve u\u00e7u\u015fun geri kalan\u0131nda devre d\u0131\u015f\u0131 kald\u0131.<\/p>\n
\n\tBa\u015flang\u0131\u00e7ta u\u00e7u\u015f kontrol\u00f6rleri ve hatta SpaceX’in canl\u0131 yay\u0131n\u0131n\u0131 sunan spiker, arac\u0131 y\u00f6r\u00fcngeye g\u00f6nderme riskinden ka\u00e7\u0131nmak amac\u0131yla \u015firketin ikinci motor ate\u015flemesinden vazge\u00e7ece\u011fini duyurdu. Ancak SpaceX’in 6 Kas\u0131m’da yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 videoya g\u00f6re Musk, u\u00e7u\u015f kontrol\u00f6rlerini bu karar\u0131 yeniden g\u00f6zden ge\u00e7irmeye te\u015fvik<\/a> etti.<\/p>\n
\n\tSpaceX yetkilisi Pedro, \u015firket taraf\u0131ndan yay\u0131mlanan videoda o anlar\u0131 anlatarak, “Motoru kaybetti\u011fimiz an, hepimiz bunun uzay arac\u0131 i\u00e7in g\u00f6revin sonu oldu\u011funu anlam\u0131\u015ft\u0131k. Bir \u015feyler ters giderse devam etmeyelim diye d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fck. Elon ise gereklilikleri ger\u00e7ekten sorgulad\u0131 ve bize ‘\u0130lerlememizi fiilen yasaklayan bir \u015fey var m\u0131?’ diye sordu” ifadelerini kulland\u0131. Sonu\u00e7 olarak u\u00e7u\u015f kontrol\u00f6rleri uzay arac\u0131na y\u00f6r\u00fcngeye do\u011fru ilerlemeye devam etmesi talimat\u0131n\u0131 verdi.<\/p>\n
\n\tTicari roket f\u0131rlatmalar\u0131na lisans veren Federal Havac\u0131l\u0131k \u0130daresinin (FAA) CNN’e g\u00f6nderdi\u011fi 10 Kas\u0131m<\/a> tarihli e-posta a\u00e7\u0131klamas\u0131na g\u00f6re SpaceX’in kararlar\u0131 “onaylanm\u0131\u015f u\u00e7u\u015f kriterleri dahilindeydi”. Kurum a\u00e7\u0131klamas\u0131nda, “FAA, lisansl\u0131 f\u0131rlatma ve yeniden giri\u015fin y\u00fcr\u00fct\u00fclmesiyle ilgili t\u00fcm faaliyetleri izledi” dedi.<\/p>\n
\n\tU\u00e7u\u015f 14, ba\u015flang\u0131\u00e7ta planlanandan birka\u00e7 saat erken sona erdi ancak nihayetinde b\u00fcy\u00fck bir aksakl\u0131k ya\u015fanmadan tamamland\u0131. Uzay arac\u0131 Hint Okyanusu’na kontroll\u00fc bir ini\u015f ger\u00e7ekle\u015ftirdi; ancak bu ini\u015f \u015firketin daha \u00f6nce ba\u015fard\u0131\u011f\u0131 kadar kusursuz ve yumu\u015fak olmad\u0131. SpaceX uzun s\u00fcredir f\u0131rlatma ara\u00e7lar\u0131n\u0131 yedekli sistemlerle in\u015fa etti\u011fini, yani birka\u00e7 motor ar\u0131zalansa bile ara\u00e7lar\u0131n g\u00fcvenli bir \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015fmaya devam edecek bi\u00e7imde tasarland\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. Ancak b\u00f6yle bir senaryoda uzay arac\u0131n\u0131 yerle\u015fim yerlerinin \u00fczerinden y\u00f6nlendirmeye ve nokta at\u0131\u015f\u0131 bir ini\u015f ger\u00e7ekle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fmak tamamen farkl\u0131 bir durum olu\u015fturuyor.<\/p>\n
\n\tUzay arac\u0131n\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc neden tarihi ve riskli?<\/h2>\n
\n\tSpaceX, birinci a\u015fama roket iticilerini geri kazanma ve yeniden u\u00e7urma yar\u0131\u015f\u0131nda \u015fimdiden itici g\u00fc\u00e7 olarak ad\u0131n\u0131 duyurdu. \u015eirketin 2015 y\u0131l\u0131nda bir Falcon birinci a\u015fama iticisini indirmeyi ba\u015farmas\u0131, SpaceX’in k\u00fcresel f\u0131rlatma pazar\u0131nda hakim g\u00fc\u00e7 olarak y\u00fckseli\u015fini h\u0131zland\u0131rd\u0131. Bug\u00fcne kadar yaln\u0131zca iki \u015firket daha, Jeff Bezos’un sahibi oldu\u011fu Blue Origin<\/a> ve \u00c7in<\/a> merkezli LandSpace, birinci a\u015fama roket iticilerini indirmeyi ba\u015farabildi. Bu iki \u015firket de s\u00f6z konusu ba\u015far\u0131ya SpaceX’in ilk ba\u015far\u0131s\u0131ndan on y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n bir s\u00fcre sonra, yaln\u0131zca son bir y\u0131l i\u00e7inde ilk kez ula\u015ft\u0131.<\/p>\n
\n\tYine de birinci a\u015fama bir roket iticisini kurtarmak, bir roketin \u00fcst a\u015famas\u0131n\u0131 geri kazanmaya \u00e7al\u0131\u015fmaktan bir \u00f6l\u00e7\u00fcde daha basit bir i\u015flem olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Super Heavy iticisi ini\u015fe ge\u00e7meden \u00f6nce saatte yakla\u015f\u0131k 6 bin kilometre (3 bin 728 mil) h\u0131za ula\u015f\u0131yor. Starship uzay arac\u0131 ise saatte 27 bin kilometreyi (17 bin mil) a\u015fabilen y\u00f6r\u00fcnge h\u0131zlar\u0131nda seyredecek.<\/p>\n
\n\tUzaya gidip g\u00fcvenli bir \u015fekilde D\u00fcnya’ya d\u00f6nmek \u00fczere tasarlanan ara\u00e7lar genellikle SpaceX’in Dragon kaps\u00fclleri veya Apollo g\u00f6revlerindeki komuta mod\u00fclleri gibi k\u00fc\u00e7\u00fck kaps\u00fcllerden olu\u015fuyor ve bu ara\u00e7lar bir roketin tepesinde y\u00f6r\u00fcngeye ta\u015f\u0131n\u0131yor. Ancak Starship’in \u00fcst b\u00f6l\u00fcm\u00fc ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na bir roket niteli\u011fi ta\u015f\u0131yor.<\/p>\n